İçeriğe geç

Haber /

Covid-19 (Koronavirüs) Salgınının Tahkim Süreçlerine Etkisi

İlk kez Ara­lık 2019’da Çin’de gö­rü­len ve CO­VID-19 adlı has­ta­lı­ğa yol açan ko­ro­na­vi­rüs, Ni­san 2020 iti­ba­ri ile dün­ya­nın ne­re­dey­se bü­tün ül­ke­le­ri­ne ya­yıl­mış olup hali ha­zır­da dün­ya, WHO ta­ra­fın­dan da ilan edil­di­ği üze­re kü­re­sel pan­de­mi alar­mı du­ru­mun­da­dır. Bu kap­sam­da ül­ke­ler her ne ka­dar hu­ku­ki fa­a­li­yet­le­rin mi­ni­mal dü­zey­de et­ki­len­me­si için ön­lem­ler alsa da, her sü­reç gibi tah­kim sü­reç­le­ri de ya­şa­nan pan­de­mi­den olum­suz yön­de et­ki­len­mek­te­dir. Sal­gı­nın, kü­re­sel tah­kim mer­kez­le­ri olan Pa­ris, Zü­rih, Lond­ra, Sin­ga­pur, New York gibi şe­hir­ler baş­ta ol­mak üze­re pek çok şe­hir­de ya­şa­mı dur­ma nok­ta­sın­da ge­tir­di­ği ve bu ne­den­le tüm hu­ku­ki sü­reç­ler üze­rin­de olum­suz et­ki­ler ya­rat­tı­ğı açık­tır. Bu ya­zı­da ise CO­VID-19 pan­de­mi­si­nin ulus­la­ra­ra­sı tah­kim sü­reç­le­ri­ne et­ki­le­ri fark­lı yön­ler­den ele alın­ma­ya ça­lı­şı­la­cak­tır.

1. Co­vid-19 Sal­gı­nı­nın Tah­kim Sü­reç­le­ri­ne Et­ki­le­ri

Her ne ka­dar sal­gın tüm ül­ke­le­re ya­yıl­mış du­rum­da olsa da, en­fek­te kişi sa­yı­sı­nın daha faz­la art­ma­ma­sı için hü­kü­met­ler, şir­ket­ler, fab­ri­ka­lar gibi tah­kim me­ka­niz­ma­la­rı da ön­lem­ler al­mak­ta­dır. Za­ten hali ha­zır­da ne­re­dey­se tüm hü­kü­met­ler ta­ra­fın­dan ge­ti­ri­len se­ya­hat kı­sıt­la­ma­la­rı ve uy­gu­la­nan ka­ran­ti­na­lar; gün­cel ola­rak de­vam eden tah­kim sü­reç­le­ri­ne fi­zik­sel ola­rak ka­tı­lı­mı im­kan­sız­laş­tır­mış­tır. Bu kap­sam­da de­vam eden du­ruş­ma­la­rın ip­tal edil­me­si veya er­te­len­me­si so­nuç­la­rı kar­şı­mı­za çık­mış ve el­bet­te ulus­la­ra­ra­sı tah­kim me­ka­niz­ma­la­rı, za­ru­ri ola­rak or­ta­ya çı­kan bu so­nuç­la­ra ka­yıt­sız kal­ma­ya­rak bir­bi­ri ar­dı­na sü­re­le­re ve sü­reç­le­re iliş­kin bir­ta­kım ka­rar­lar al­mak du­ru­mun­da kal­mış­lar­dır. Ör­ne­ğin; ICC, Pa­ris’te ya­pıl­ma­sı plan­la­nan du­ruş­ma­la­rı er­te­le­miş ve­ya­hut ip­tal et­miş, ICC ve LCIA 19.03.2020 iti­ba­ri ile uzak­tan ça­lış­ma ted­bir­le­ri al­mış, IS­TAC ne­re­dey­se tüm et­kin­lik­le­ri­ni er­te­le­miş, AAA/ICDR her ne ka­dar ça­lı­şır va­zi­yet­te kal­ma ka­ra­rı ver­miş olsa da 01.06.2020 ta­ri­hi­ne ka­dar tüm du­ruş­ma­la­rı ile­ri bir ta­ri­he at­mış, IS­TAC ise yine uzak­tan ça­lış­ma ted­bir­le­ri ala­rak tüm du­ruş­ma­la­rın di­ji­tal or­tam­da ya­pıl­ma­sı ko­nu­sun­da ka­rar al­mış­tır. Bu kap­sam­da tah­kim ta­raf­la­rı ise or­tak mu­ta­ba­kat ile kimi za­man tabi ol­duk­la­rı sü­re­le­ri sı­nır­sız bir süre için uzat­ma, elekt­ro­nik or­tam­da du­ruş­ma­la­rı ger­çek­leş­tir­me veya ka­ran­ti­na ilan edil­me­yen bir ülke söz ko­nu­su ise dahi du­ruş­ma­la­rı er­te­le­me yo­lu­na git­mek­te­dir­ler. Tah­ki­min, ta­raf­la­ra ser­best­çe ka­rar­laş­tı­ra­bi­le­cek­le­ri hu­sus­lar açı­sın­dan “dava” sü­reç­le­ri­ne göre ol­duk­ça ge­niş bir alan ta­nı­ma­sı da el­bet­te hali ha­zır­da de­vam eden tah­kim sü­reç­le­ri­nin ya­şa­nan pan­de­mi­den en az dü­zey­de et­ki­len­me­si­ne ola­nak sağ­la­mak­ta­dır.

Bi­lin­di­ği üze­re ge­li­şen tek­no­lo­ji ve ya­pay zeka, di­ji­tal araç­la­rı­nın kul­la­nı­mı­nı tah­kim sü­reç­le­rin­de azım­sa­na­ma­ya­cak bir bi­çim­de art­tır­mış­tır. CO­VID-19 sal­gı­nı ne­de­ni ile her ne ka­dar du­ruş­ma­la­rın ip­ta­li veya er­te­len­me­si yo­lu­na gi­dil­miş­se de özel­lik­le ad-hoc tah­kim sü­reç­le­ri ta­raf­la­rın mu­ta­ba­ka­tı ile yu­ka­rı­da be­lir­til­di­ği şe­kil­de, elekt­ro­nik or­tam­da ya­pay ze­ka­nın da kul­la­nı­mı ile bir­lik­te de­vam ede­bil­mek­te­dir. Bu kap­sam­da as­len CO­VID-19 sal­gı­nı­nın, tah­kim kav­ra­mı­nı bir ye­ni­len­me sü­re­ci­ne sok­tu­ğu­nu, uyuş­maz­lık ya­şa­yan ta­raf­la­rı her ne ka­dar kü­re­sel pan­de­mi alar­mı al­tın­da bu­lu­nul­sa da al­ter­na­tif çö­züm yol­la­rı ara­ma­ya yö­nelt­ti­ği­ni, bu ne­den­le de as­lın­da tah­ki­me rağ­be­ti art­tır­dı­ğı­nı söy­le­mek müm­kün­dür. Ek ola­rak di­ji­tal or­tam­da bel­ge su­nu­mu­nun, bel­ge in­ce­le­me­si­nin ve bel­ge­le­rin ta­raf­la­ra ile­til­me­si­nin de tah­kim sü­re­cin­de nor­mal dava yo­lu­na göre çok­ça ko­lay ol­ma­sı, bu rağ­bet­te önem­li bir rol oy­na­ma­ya, nis­pe­ten ge­le­nek­sel olan ta­raf­la­rın dahi sü­reç­ten et­ki­len­me­mek adı­na tah­ki­me yö­nelt­me­ye yol aç­mak­ta­dır. Di­ji­tal dün­ya­nın tah­kim sü­reç­le­rin­de kul­la­nı­mı­nın yük­sek ol­ma­sı­nın tah­ki­me rağ­be­ti art­tır­ma­sı­nın yanı sıra bi­lin­di­ği üze­re, ha­kem­le­rin bi­rey­sel so­rum­lu­luk­la­rı da tah­kim açı­sın­dan en önem­li kav­ram­lar­dan bi­ri­dir. Buna göre ha­kem­ler, du­ruş­ma­la­rın ve sü­re­cin se­la­me­ti açı­sın­dan du­ru­ma uy­gun dü­şen yön­tem­le­ri araş­tır­mak­la, uy­gu­la­mak­la ve ge­rek­li ol­ma­yan ge­cik­me­le­rin önü­ne geç­mek için ça­ba­la­mak­la yü­küm­lü­dür­ler. Söz ko­nu­su so­rum­lu­luk, sal­gın es­na­sın­da da de­ğiş­me­ye­cek­tir. Her ne ka­dar ya­şa­nan CO­VID-19 sal­gı­nı her ha­lü­kar­da ge­cik­me­le­re yol aça­cak olsa da ha­kem­le­rin bu ge­cik­me­le­ri mi­ni­mu­ma in­dir­mek için ça­ba­la­ma­sı ve sü­re­ci iş­ler hal­de yö­net­me­si; sal­gın es­na­sın­da tah­ki­me yö­ne­li­min art­ma­sın­da­ki bir baş­ka ne­den ola­cak­tır.

CO­VID-19 sal­gı­nı, ti­ca­ri tah­ki­min bir sıç­ra­ma ya­şa­ma­sı­na yol aça­cak gibi gö­rün­dü­ğün­den ba­his­le kimi ku­rum­sal tah­kim mer­kez­le­ri sal­gın es­na­sın­da ya­şa­nan olum­suz­luk­la­rı bir avan­ta­ja dö­nüş­tür­me ça­ba­sı­na gir­miş­ler­dir. Bu kap­sam­da SCC ta­ra­fın­dan gü­ven­li di­ji­tal plat­form­lar oluş­tu­rul­ma­ya baş­lan­mış, ICC de ben­zer bir plat­form ara­yı­şın­da ol­du­ğu­na yö­ne­lik açık­la­ma­lar­da bu­lun­muş­tur.

2. Müc­bir Se­bep ve Ulus­la­ra­ra­sı Tah­kim

Ulus­la­ra­ra­sı tah­kim söz ko­nu­su ol­du­ğu za­man, tek bir hu­kuk dü­ze­nin­den veya tek bir or­tak pren­sip­ten bah­set­mek müm­kün ol­ma­mak­ta­dır. Bu ne­den­le müc­bir se­be­bin ne ol­du­ğu ve et­ki­le­ri­nin kap­sa­mı her hu­kuk sis­te­mi­ne göre ayrı ayrı ir­de­len­me­li­dir. Ör­nek ola­rak müc­bir se­bep klo­zu, İn­gi­liz Hu­ku­ku’nda ta­nın­mış bir pren­sip de­ğil­dir; as­len Fran­sız Hu­ku­ku ta­ra­fın­dan “bek­len­me­yen du­rum” (hards­hip) ola­rak dün­ya­ya ka­zan­dı­rıl­mış­tır. Fa­kat buna rağ­men CO­VID-19’a bağ­lı ola­rak bor­cun ye­ri­ne ge­ti­ril­me­me­si, İn­gi­liz Hu­ku­ku’nda borç­lu­nun bor­cu­nu ye­ri­ne ge­tir­me­si­nin fi­zik­sel veya ti­ca­ri an­lam­da im­kan­sız­laş­ma­sı so­nu­cu­nu do­ğur­du­ğun­dan do­lay­lı bir müc­bir se­bep ha­lin­den bah­set­mek müm­kün ol­mak­ta­dır. Türk Hu­ku­ku’nda ise bi­lin­di­ği üze­re söz­leş­me kap­sa­mı­na alı­nan kloz; “pan­de­mi” du­ru­mu­nu içe­ri­yor ise CO­VID-19 sal­gı­nı­nın müc­bir se­bep sa­yı­la­ca­ğı açık ve ale­ni­dir.

Müc­bir se­bep bu an­lam­da or­ta­ya çı­ka­cak yeni uyuş­maz­lık­lar­da önem­li rol oy­na­mak­ta­dır. CO­VID-19 sal­gı­nı­nın pek çok uyuş­maz­lı­ğa ve söz­leş­me fes­hi­ne yol aça­ca­ğı göz ardı edi­le­me­ye­cek bir ger­çek olup, hu­kuk dün­ya­sı he­nüz bu sal­gı­nın et­ki­le­ri­ni tam ola­rak ön­gö­re­me­miş ve or­ta­ya ko­ya­ma­mış olsa da ile­ri­ki yıl­lar­da müc­bir se­be­be da­ya­lı uyuş­maz­lık­la­rın art­ma­sı bek­len­mek­te­dir. Bu ne­den­le sal­gın­dan önce ak­de­di­len söz­leş­me­ler­de­ki müc­bir se­bep kloz­la­rı­nın gün­de­me ge­le­ce­ği ve şa­yet söz­leş­me­ler­de müc­bir se­bep kloz­la­rı bu­lun­mu­yor­sa da ta­raf­la­rın uyar­la­ma yo­lu­nu se­çe­ce­ği açık­tır. İler­le­yen za­man­da, tah­kim du­ruş­ma­la­rın­da müc­bir se­bep ko­nu­şul­ma­ya baş­la­na­cak fa­kat sü­reç­le­rin sey­ri de­ğiş­me­ye­cek­tir. Yine, dava yo­lun­da ol­du­ğu gibi müc­bir se­be­bin ön­gö­rü­le­bi­lir­li­ği, söz­leş­me hü­küm­le­ri, uy­gu­la­na­cak hu­kuk, müc­bir se­be­be da­ya­nan “non-per­fo­man­ce” (ifa­dan ka­çın­ma) ha­li­nin ka­bul edi­le­bi­lir­li­ği, iyi ni­yet, so­rum­lu­luk ve ha­kem­le­rin yet­ki­le­ri kav­ram­la­rı tar­tı­şı­la­cak; tah­kim sü­re­ci­nin avu­kat­lar açı­sın­dan ba­şa­rıy­la ta­mam­lan­ma­sı da yine söz ko­nu­su kav­ram­la­rın en iyi şe­kil­de sa­vu­nul­ma­sı ile ola­cak­tır.

Bu nok­ta­da dev­let­le­rin de müc­bir se­bep kav­ra­mı­nı ile­ri sür­me­si­nin müm­kün olup ol­ma­ya­ca­ğı tar­tış­ma ko­nu­su­dur. Ta­ra­fı­mız­ca, dev­let­le­rin ya­şa­nan sal­gın kap­sa­mın­da ya­ban­cı ya­tı­rım­cı­la­ra kar­şı söz­leş­me­sel yü­küm­lü­lük­le­ri­ni ye­ri­ne ge­ti­re­me­me­si du­ru­mu­nun da aynı ti­ca­ri öge­ler­de ol­du­ğu gibi müc­bir se­bep ola­rak de­ğer­len­di­ril­me­si ge­rek­mek­te­dir zira met­ro­pol­ler­de dahi so­ka­ğa çık­ma ya­sak­la­rı­nın ilan edil­di­ği ve de­vam eden pro­je­ler açı­sın­dan dur­ma ka­rar­la­rı­nın alın­dı­ğı or­ta­da iken müc­bir se­be­bin dev­let­ler açı­sın­dan gün­de­me gel­me­ye­ce­ği­ni sa­vun­mak, ha­ta­lı ola­cak­tır.

Ya­şa­nan sal­gı­nın iler­le­yen gün­ler­de­ki hu­ku­ki sü­reç­le­re et­ki­le­ri­nin an iti­ba­ri ile ön­gö­rü­le­bil­me­si müm­kün de­ğil­dir. Ne var ki tah­kim sü­reç­le­rin­de kul­la­nı­lan di­ji­tal araç­la­rın ve ta­raf­la­rın üze­rin­de ser­best­çe ka­rar­laş­tı­ra­bi­le­cek­le­ri un­sur­la­rın dava sü­reç­le­ri­ne göre ol­duk­ça kap­sam­lı ol­ma­sı, sal­gı­nın tah­ki­min ter­ci­hin­de bir sıç­ra­ma­ya yol aça­ca­ğı dü­şü­nül­mek­te­dir. Ek ola­rak bu kap­sam­da be­lir­til­me­li­dir ki her ne ka­dar ku­rum­sal tah­kim mer­kez­le­ri, du­ruş­ma­la­rın er­te­len­me­si vb. ka­rar­lar al­mış­lar­sa da bu ka­rar­lar ta­raf­la­ra sa­de­ce bir öne­ri ma­hi­ye­tin­de­dir. Yu­ka­rı­da da be­lir­til­di­ği gibi ti­ca­ri tah­kim hem ulu­sal hem de ulus­la­ra­ra­sı kap­sam­da ta­raf­la­ra ol­duk­ça ge­niş ha­re­ket ala­nı sağ­la­mak­ta­dır. Bu ne­den­le as­len ve ke­sin ola­rak tah­kim sü­reç­le­rin­de sü­re­le­rin dur­du­ğun­dan bah­set­mek müm­kün de­ğil­dir, zira bu du­rum ta­raf­la­rın ira­de­si­ne göre be­lir­le­ne­cek­tir. Bu ne­den­ler­le de tah­kim sü­re­ci yü­rü­ten ta­raf­la­rın, ha­kem­le­rin ve ta­raf tem­sil­ci­le­ri­nin ilk ola­rak ile­ti­şim ha­li­ne geç­me­si ve sü­re­cin de­vam edip et­me­ye­ce­ği, ede­cek ise de bu sü­re­cin de­va­mı için ge­rek­li alt­ya­pı­nın oluş­tu­rul­ma­sı nok­ta­sın­da mu­ta­ba­kat sağ­la­ma­la­rı ge­rek­mek­te­dir. Bu mu­ta­ba­ka­tın en bü­yük öne­mi el­bet­te ad-hoc tah­kim sü­reç­le­rin­de or­ta­ya çık­mak­ta­dır. Ta­raf­la­ra bu den­li ge­niş ha­re­ket ala­nı sağ­la­nan bir hu­ku­ki sü­reç­te, ta­raf­la­rın bir­bi­ri ile ile­ti­şi­me geç­mek­si­zin, ken­di açı­la­rın­dan iş­lem­le­ri dur­dur­ma­la­rı­nın hak kay­bı­na se­be­bi­yet ve­re­ce­ği or­ta­da­dır.

Ta­raf­lar her ne ka­dar sal­gın ne­de­ni ile yar­gı or­gan­la­rı­na eri­şim­le­ri­nin güç ol­ma­sı­na bi­na­en tah­kim yo­lu­nu ter­cih ede­cek­ler­se ve tah­kim sü­reç­le­ri de­vam ede­cek­se de id­di­a­lar, sa­vun­ma­lar ve ge­nel ola­rak tar­tı­şı­la­cak ko­nu­lar ba­kı­mın­dan gün­cel “müc­bir se­bep” du­ru­mu­nun tah­kim sü­re­cin­de de tar­tı­şı­la­ca­ğı or­ta­da­dır. Bu kap­sam­da dev­let­le­rin de müc­bir se­bep ha­lin­den fay­da­lan­ma­sı müm­kün ola­cak ve önü­müz­de­ki yıl­lar­da 2020 yı­lı­nın CO­VID-19 sal­gı­nı, hu­ku­ki alan­da ben­ze­ri gö­rül­me­miş bir şe­kil­de uyuş­maz­lık­la­ra konu edi­le­cek­tir. Yine de her tür­lü uyuş­maz­lık açı­sın­dan ol­du­ğu gibi tah­kim­de gö­rü­le­cek uyuş­maz­lık­lar ba­kı­mın­dan da ön­ce­lik­le ta­raf­la­rın mü­za­ke­re yo­lu­nu ter­cih et­me­le­ri, söz­leş­me­le­ri­nin de­va­mı­nı sağ­la­ma­la­rı tav­si­ye edil­mek­te olup mü­za­ke­re­nin müm­kün ol­ma­dı­ğı veya söz­leş­me­nin de­va­mı­nın sal­gın geç­tik­ten son­ra dahi fay­da sağ­la­ma­ya­ca­ğı du­rum­lar­da tah­kim yolu ter­cih edil­me­li­dir.

Sağ­lık­lı gün­ler di­le­riz.

Daha faz­la bil­gi ve so­ru­la­rı­nız için:

Av. Dr. Ata TO­RUN – ata.to­run@han­su.av.tr

tr.han­su.av.tr | +90 216 464 12 12

© Han­su Avu­kat­lık Or­tak­lı­ğı

Han­su Avu­kat­lık Or­tak­lı­ğı, yer­li ve ulus­la­ra­ra­sı mü­vek­kil­le­ri­ne özel­lik­le gay­ri­men­kul, şir­ket­ler, ver­gi, ener­ji ve fik­ri mül­ki­yet hu­ku­ku ala­nın­da hiz­met ve­ren bir avu­kat­lık or­tak­lı­ğı­dır. Bu ma­ka­le Tür­ki­ye’de hu­kuk ala­nın­da­ki ge­liş­me­le­ri pay­laş­mak ama­cıy­la ha­zır­lan­mış­tır. Hu­ku­ki bir gö­rüş veya yön­len­dir­me ola­rak dü­şü­nül­me­me­li­dir. Özel so­ru­lar ve so­run­lar ba­kı­mın­dan hu­ku­ki da­nış­man gö­rü­şü alın­ma­lı­dır.